Niedzbórz

W 1349 roku wydzielono granice księstwa księżnej Elżbiety. W granicach jego ziemi uwzględniono też osadę o nazwie Pokrite Wody, przyjmuje się, że jest to pierwszy zapis o osadnictwie w miejscu obecnego Niedzborza. Nie wiele wiemy o pierwszych dziedzicach w tych okolicach, być może przez jakiś czas była to osada książęca. Pierwszy pewnych informacji dostarcza dopiero dokument z 1452 roku. W tym czasie istniały już dwie osady zwane Pokrytkami położone w pobliżu siebie (Pocritthki duplex- Pokrytki podwójne). Właścicielami tych wsi byli rycerze ze Strzegowa. Dziedziczył tu Stanisław ze Strzegowa sędzia płocki, który właśnie w 1452 roku podzielił swój majątek między synów: Wojciecha i Zawiszę. W tym podziale Wojciech ze Strzegowa otrzymał obie wsie Pokrytki.

Wojciech syn Stanisława ze Strzegowa był protoplasta rodu Bartnickich. Nazwisko to wzięli od nazwy jednej z swoich wsi. Wojciech Bartnicki dziedziczył tu do 1493 roku, następnie ten majątek przejął jego syn Tomasz Bartnicki, a nieco później współwłaścicielem został również drugi syn Wojciecha, Mikołaj Bartnicki. Bracia Tomasz i Mikołaj Bartniccy należeli do elity ziemi płockiej, dodatkowo Mikołaj należał dworu królewskiego. Obaj bracia byli dobrymi organizatorami. Ziemie wokół Pokrytek były wtedy jeszcze nie zagospodarowane i dwaj bracia intensywnie zabrali się za kolonizacje tych obszarów.

Warto przybliżyć te dwie ważne postacie, zasłużone dla tych okolic. Mikołaj Bartnicki studiował na Uniwersytecie Krakowskim, uczelnie ukończył w 1476 roku jako bakalaurent artium, następnie został księdzem. Od 1486 roku był kanonikiem płockim, w 1493 roku był już prokuratorem kapituły płockiej, a w 1496 prałatem kantorem i wikariuszem generalnym płockim. Po śmierci biskupa Chotkowskiego w 1497 roku był administratorem biskupstwa i wysunięto jego kandydaturę na nowego biskupa, ale on nie przyjął tej godności i umożliwił wybór Jana Lubrańskiego. Zajmował ważne funkcje w Kościele, był proboszczem kolegiaty ś. Michała w Płocku i proboszczem wielu innych parafii. Zrobił też karierę na dworze królewskim. Za czasów króla Aleksandra i Zygmunta I był pisarzem wielkim koronnym. Cieszył się wielkim uznaniem w Polsce. Często bywał sędzią w najważniejszym sprawach biskupstwa jak i państwowych. W 1503 roku był królewskim posłem w Królewcu, gdzie zawarł z wielkim mistrzem umowę na temat hołdu. Podkreśla się jego talent organizacyjny. Zajmował się sprawami państwa i biskupstwa, ale też mniejsze miejscowości wiele mu zawdzięczają, w tym i Niedzbórz. Zmarł przed 11 lutym 1516 roku.

Tomasz Bartnicki był starszym rodzonym bratem Mikołaja. W 1493 roku został współdziedzicem Pokrytek. Ożenił się z Katarzyną Kryską herbu Prawda córką kasztelana raciąskiego. Zaczynał karierę jako dworzanin księcia Bolesława V. W 1491 roku został starostą ciechanowskim, następnie chorążym płockim. W 1504 roku wybrano go na posła z ziemi płockiej. W tym samym roku król mianował go kasztelanem płockim. Była to zapewne nagroda za konsekwentne popieranie praw polskich królów do Mazowsza. Kupił od krewnych Drogiszki. W karierze pomagał mu też brat Mikołaj. Tomasz Bartnicki zmarł w 1523 roku.

Jak wspomniano Mikołaj i Tomasz Bartniccy rozpoczęli zagospodarowywanie tych ziem. Zaczęli od założenia parafii w 1502 roku. Dokument erekcyjny wspomina o Pokrytkach i parafii pod wezwaniem: św. Trójcy, Niepokalanego Poczęcia NMP, św. Mikołaja, Hieronima, Marii Magdaleny i Katarzyny (w późniejszych wiekach przetrwało tylko wezwanie św. Mikołaja). Pierwszym plebanem został Stanisław Dąbrówka.

Mimo, że Mikołaj i Tomasz Bartniccy byli wspólnie dziedzicami tych okolic, to w sprawach kościelnych i świeckich występował głównie Mikołaj, który przez zajmowane funkcje na dworach biskupim i królewskim miał lepsze "kontakty". Właśnie on w 1503 roku uzyskał od króla Aleksandra Jagiellończyka przywilej na założenie miasta. Miasto miało się nazywać Międzybórz, miało powstać w miejscu dwóch wsi Pokrytki. Być może miasto miało zostać założone pośrodku tych dwóch miejscowości i stąd właśnie wzięła się nazwa sugerująca, powstanie osady w środku (pomiędzy). Nowa osada miała rządzić się prawem chełmińskim. Jednak z uwagi, że zaczęto już budowę kościoła w jednej z dwóch wsi o nazwie Pokrytki, to właśnie w tej osadzie wytyczono rynek i założono miasto. W ten sposób powstały dwie oddzielne miejscowości: Pokrytki i Międzybórz.

Na założeniu miasta działalność organizacyjna się nie skończyła, aby rozwinąć nową osadę w 1505 roku bracia postarali się o królewski przywilej nadania miastu jarmarków w dniach ś. Agnieszki i Nawiedzenia N.M.P. oraz targów w każdą środę.

Nowy (od 1506 roku) król Polski Zygmunt I (później zwany Starym), przyjął na służbę jako pisarza wielkiego koronnego Mikołaja Bartnickiego i zapewne to dzięki jego staraniom król jeszcze w 1506 roku przeniósł powiatowe roki sądowe z Sulerzyża do Niedzborza. Przeniesienie roków sądowych oznaczało de facto przeniesienie stolicy powiatu. Powiaty w dawnej Polsce były okręgami sądowymi sądów szlacheckim, nie wiązało się to z żadnymi dodatkowymi przywilejami, ale podnosiło prestiż takiej miejscowości. Jednak szlachta nie od razu zaakceptowała nowe miejsce roków sądowych i przez wiele lat wbrew zarządzeniu królewskiemu odbywały się one w starym miejscu. Dopiero ponowne zarządzenie królewskie z 1535 roku, również wydane przez Zygmunta I doprowadziło do przeniesienia spraw sądowych do Niedzborza i od tej pory to miasto aż do rozbiorów było jednym z trzech stolic powiatów w ziemi zawkrzeńskiej.

Po śmierci Tomasza Bartnickiego dziedzicem miasta został jego jedyny syn Jakub "pan znacznej fortuny". W latach 1536-1539 był kasztelanem płockim. Odziedziczył dobra po ojcu, stryju księdzu Mikołaju oraz po rodzinie Kryskich, z których pochodziła jego matka. Był, więc bardzo bogatym szlachcicem. Pisał się z Narzymia i właśnie od tej miejscowości przyjął nazwisko Narzymski herbu Dołęga. Jakub ożenił się z Katarzyną z Radzikowa, miał dwie córki oraz trzech synów. Kolejnym dziedzicem Niedzborza został najstarszy z nich Mikołaj (alias Mikołaj-Jakub) Narzymski. W XVI wieku w Niedzborzu wzniesiono zamek, siedzibę Narzymskich, jednak w XVII wieku zamek popadł w ruinę.

Pewien obraz stanu miast dostarcza nam spis podatkowy z 1578 roku. W tym czasie Niedzbórz był ośrodkiem rzemieślniczym, wyrabiano tu również wino i wódkę. Miasto płaciło łącznie 51 florenów podatków. Wśród piętnastu ówczesnych miast w województwie płockim, lokowało to Niedbórz na 10 miejscy.

Ciekawe zdarzenia w historii miasta zanotowano pod datą 1551. Wtedy to w starych kronikach zanotowano istnienie pewnego młynarza z Międzyborza, który został oskarżony o uprawianie wróżbiarstwa i przepowiadanie przyszłości w lesie na terenie parafii Żuromin. Być może miało to jakiś związek z plebanem w Międzyborza, o którym to, w tym samym roku, zanotowano informacje, że ten pleban twierdził jakoby łaski i objawienia pewnego miejsca w parafii Żuromin (może jakaś pustelnia?), przeniesione są z łaski Boga, przez jego osobę do parafii Międzybórz. Około 1633 roku w Niedzborzu wybudowano kolejny drewniany kościół z murowaną zakrystią. Przetrwał on do połowy XIX wieku.

Kolejny dziedzic miasta, Mikołaj Narzymski był dworzaninem królewskim, rotmistrzem wojsk koronnych, uczestniczył w elekcjach królewskich 1648, 1669 i 1674 roku. W 1668 roku uzyskał tytuł chorążego płockiego, a w 1678 podkomorzego płockiego. Był też starostą bobrownickim i deputatem na Trybunały. Należał do elity ziemi płockiej. Ożenił się z Barbarą Wesslówną córką krajczego koronnego, dochował się synów: Józefa i Jana. Przy biogramach obu braci występuję informacje, że byli dziedzicami Niedzborza. Józef Narzymski był starostą bobrownickim, a Jan został stolnikiem zakroczymskim i podstolim ciechanowskim. Mieli oni siostrę Izabelę, którą wydano za Jakuba Zielińskiego chorążego dobrzyńskiego. Józef Narzymski wsławił się tym, że postanowił wykorzystać materiał ze zrujnowanego zamku w Niedzborzu i w 1726 roku przekazał ten budulec Tomaszowi Narzymskiemu, dziedzicowi Ratowa (koło Radzanowa), który dzięki temu wybudował kościół i klasztor bernardynów w Ratowie (istniejący do dziś). Herbarze podają, że Józef i Jan Narzymscy byli razem dziedzicami Niedzborza, nie wspomina się o potomkach Józefa, za to Jan miał aż pięciu synów.

Jednak po 1726 roku właścicielami Niedzborza została rodzina Zielińskich herbu Świnka. Zapewne na mocy działów rodzinnych te dobra przejęli właśnie Zielińscy potomkowie Jakuba Zielińskiego i Izabeli z Narzymskich. Pewne udziały miały też inne rody, Według danych z 1783 roku właścicielem Niedzborza był generał Zieliński.

Wiek XVIII to czas upadku znaczenia Niedborza. Zapewne ten upadek zaczął się już wcześniej po wyniszczającym "potopie szwedzkim" z lat 1655-1657. Wiele miast upadło wtedy tak bardzo, że nigdy się już nie odrodziły. Tak też było z Niedzborzem. Mimo, że była to stolica powiatu, to miasto straciło swoje prawa miejskie i żaden z dziedziców nie walczył o odnowienie przywilejów. Gdy zabrakło Narzymskich, ród Zielińskich, panowie wielkiej fortuny, nie starali się o podniesienie roli tej osady. W źródłach z XVIII wieku nie wspomina się już o prawach miejskich. Niedzbórz stał się zwykłą wsią, o jego świetności świadczył tylko rynek. Dla właścicieli tej miejscowości było to nawet korzystne, ponieważ mieszczanie nie mogli być przymuszani do pańszczyzny, inaczej niż zwykli chłopi.

W 1775 roku przeprowadzono w miejscowej parafii szczegółową wizytacje. Wizytacja informuje iż: "Kościół niedzborski w województwie płockim Ziemi Zawkrzyńskiej, w miasteczku niegdyś powiatowym fundowany drewniany podług pospolitej formy wystawiony w tym roku staraniem księdza plebana. Erekcja tego kościoła znajduje się przy kościele z innymi dokumentami. Kościół nie jest konsekrowany, gdyż i nie jest skończony". Do parafii należały następujące wsie: Niedzbórz, Pokrytki, Sołkowe Polne, Łopki, Grabienice Większe i Mniejsze. Ludzi do spowiedzi i komunii wielkanocnej w parafii znajduje się 365, z tych szlacheckiego urodzenia osób 103, chłopskiego 262 (...), żydów karczmarzów z żonami, z dziećmi znajduje się w parafii 31, inszej wiary osób żadnej nie masz.

W czasie wizytacji zanotowano, iż problemem parafii była kłótnia między dziedzicami dóbr niedzborskich. Dziedzic był jednocześnie kolatorem, czyli opiekunem parafii, ale że trwały spory brakowało też należytej opieki nad parafią.

W Niedzborzu od wielu wieków istniał pewien obszar gruntów stanowiących uposażenie parafii. Wizytacja dokładnie opisała kmieci jacy mieszkali w tej części wsi. Byli to:1. Paweł Tatara stary, żona jego Marianna, synów pięciu: Józefa, Kazimierza, Szymona, Wojciecha, Grzegorza, córkę jedną Magdalenę. 2. Karol Tatara, Małgorzata żona jego, syn Józef, córka Marianna, 3. Wojciech Tatara, Magdalena żona jego. 4. Paweł Tatara, Agnieszka żona jego, syn Jakub, córki Anna i Marianna. 5. Jan, Marianna żona, córka Anna, syn Andrzej. Zofia Pietrowa wdowa, synów ma trzech: Mateusza, Tomasza i Franciszka, także dziewka Katarzyna Wachowa.

Na przełomie XVIII i XIX wieku dobra niedzborskie były własnością generała Zielińskiego, potem Szteinklerów, a w końcu XIX wieku Kisielnickich. Dobra Niedzbórz składy się z folwarków: Niedzbórz, Józefowo, Drogiszka, Gatka, Aleksandrowo z mniejszymi folwarkami Kościołek i Janikowo. Przed uwłaszczeniem 1864 roku należały do tych dóbr również wsie: Niedzbórz, Pokrytki, Drogiszka, Ignacewo i Baraki Drogiszkowe.

Według danych z 1827 roku była to średniej wielkości wieś licząca 29 domów i 209 mieszkańców.

Początki szkolnictwa w Niedzborzu sięgają 1820 roku. Powstała wtedy szkoła w której "nauczycie zdolny i moralny, dzieci chodzi do szkoły 18, zdatnych w parafii do 60". W czasie uwłaszczenia powstało tu 43 gospodarstwa rolne na 39 morgach ziemi.

W 1886 roku było tu tylko 26 domów i 310 mieszkańców. W latach 1885-1886 w Niedzborzu wybudowano kolejny, już murowany, kościół parafialny. Został on uszkodzony w 1915 oraz 1920 roku. Odbudowano go w latach 1950-1960. Kościół jest w tylu neogotyckim. Z zabytków w kościele należy wymienić: klasycystyczną chrzcielnicę z przełomu XVIII i XIX wieku, rokokową monstrancję z końca XVIII wieku, zabytkowe kielichy oraz relikwiarze i puszki.

W 1921 roku w Niedzborzu było 29 domów i 214 mieszkańców. Wszyscy mieszkańcy byli Polakami i katolikami. Wieś należała do gminy Regimin w powiecie ciechanowskim. Obok wsi był folwark o tej samej nazwie z 5 domami i 120 mieszkańcami.

Przed II wojną światową działał tu sklep z artykułami kolonialnymi należący do S. Siwkowskiej, drugi taki sklep należał do S. Bielskiego.Właścicielem folwarku Niedzbórz w tym czasie był Jan Turski, majątek liczył 403 ha obszaru.


Wirtualny spacer
emapa
SCDPJPII
KRUS2
Rozkład jazdy PKS
ePUAP