Unierzyż

Osadnictwo w tej miejscowości sięga XII wieku. Właśnie na ten wiek datuje się grodzisko jakie w szczątkowej formie przetrwało do dziś. Było położone na niewielkiej wyspie leżącej między głównym korytem Wkry i jej odnogą, w pobliżu młyna, przy wschodnim krańcu obecnej miejscowości. Wał otaczający grodzisko miał kształt podkowy o prostych lekko zaokrąglonych ramionach. Z wału ocalały jedynie dwa fragmenty w części zachodniej oraz północno-zachodniej. Badania archeologiczne wykazały konstrukcje przekładową wału, z której zachowały się resztki spalonych belek. Odkryto tu bliżej nie znaną drewnianą konstrukcję u podnóża wału. Znaleziono tu ceramikę, nóż żelazny i kości zwierzęce.

Nazwa wsi pochodzi od staropolskiego imienia "Unieżyr". Nazwa wsi sprawiała wielkie kłopoty średniowiecznym skrybom, którzy musieli po łacinie zapisać tą polska nazwę. Mamy, więc takie zapisy jak: Unezir, Vneszirsz, Unezirz, Huneyers, Wnyerzs, Hvnyerzs, Vnyerzysch, Unierzys i inne.

Unierzyż jest najstarszą miejscowością na terenie gminy, ma też najstarszą udokumentowaną metrykę. Pierwsza pisana wzmianka pojawia się już w 1233 roku jako Unezir. Wzmianka dotyczy rozliczeń między księciem Kazimierzem, a biskupem płockim, jednak w tym czasie Unierzyż należał już do rycerstwa. Następna wzmianka pochodzi z 1349 roku, gdy określano granice oprawy wdowiej dla księżnej Elżbiety, również tam wymienia się miejscowość Vneszirsz.

Bliższe dane pochodzą dopiero z początku XV wieku, w tym czasie właścicielem wsi był Jakub Kuszan. Jest on wymieniony w wielu dokumentach z lat 1400-1414. Jakub miał młodszych braci: Mikołaja i Dziersława, którzy również byli współdziedzicami wsi.

W połowie XV wieku głównym właścicielem wsi był niejaki Ota herbu Lis, był to zapewne syn któregoś z wyżej wymienionych braci. Ota miał urząd podsędka płockiego. W końcu XV wieku dziedziczył zaś Jan, syn Oty.

Przypuszcza się, że parafia powstała tu już w XIII wieku. Jednak istnienie kościoła wzmiankowane jest po raz pierwszy w 1483 roku. W 1598 rok w czasie wizytacji wzmiankowany jest drewniany kościół po wezwaniem św. Zofii.

Na początku XVI wieku część rycerzy pochodzących z tej wsi przyjęło nazwisko Unierzyscy herbu Lis. Jednak ten ród nie odegrał w naszej historii żadnej roli. Według spisu podatkowego z 1578 roku Unierzyż należał do powiatu raciąskiego (wsie należące do tej parafii przynależały do powiatu niedzborskiego), dziedziczyli tu Feliks Bębnowski, Jan Grąd, Mikołaj Grąd oraz rycerze noszący przydomek Pierdakowie i Pessiowie.

Z czasem Unierzyż stał się własnością rodu Szymanowskich. To właśnie za ich czasów w 1751 roku K. Szymanowski stolnik ciechanowski wybudował tu nowy kościół. Dotrwał on do 1915 roku, kiedy to uległ pożarowi.

W końcu XVIII wieku dziedzicami byli: Chudzyńska i Szymanowski. Według danych z tego okresu istniała w pobliżu jakaś osada zwana Unierzysz Cendaty. W 1827 roku w tej wsi było 18 domów i 160 mieszkańców.

W powstaniu styczniowym odznaczył się Ludwik Kluczkowski pisarz gminny, który walczył w oddziale Ostrowskiego. Dostał się do niewoli, następnie został skazany na długoletnie więzienie. Według opisu z 1892 roku była to spora wieś i rozwinięta gospodarczo. Był tu kościół parafialny drewniany, dwa młyny wodne, huta żelaza, karczma, naliczono tu 33 domy i 496 mieszkańców. Miejscowy folwark liczył 171 mórg ziemi, posiadał pokłady torfu i rud żelaza. Obok wsi istniała też osada młyńska.

Około 1865 roku dziedzic miejscowego folwarku Franciszek Raniecki (1817-1873) wzniósł tu dwór. Następnie majątek odziedziczył Franciszek Kroll (1838-1930) zięć Ranieckiego. Kroll przyjechał tu z Pomorza, wybudował trzy młyny i tartak, ożenił się z Julianną z Ranieckich (1847-1869), w chwili śmierci Franciszka Ranieckiego, jego córka Julianna już nie żyła, a po 1873 roku Kroll ożenił się powtórnie. Franciszek Kroll był właścicielem dworu do swojej śmierci w 1930 roku. Wtedy to majątek wraz z dworem przejął jego zięć Teodor Kabatnik (1870-1953) z Warszawy, który tu gospodarował do śmierci, ponieważ tego majątku nie objęła reforma rolna z 1944 roku.

W 1921 roku w Unierzyżu było 44 domy i 358 mieszkańców, w tym 4 Żydów.

W okresie międzywojennym kowalami w Unierzyżu byli: S. Hercel i J. Leśniewski. Działał tu młyn wodny T. Kabatnika. Tenże Kabatnik był też właścicielem tartaku. Sklep spożywcze należały do W. Bielskiego oraz do M. Pelkowskiego. Był tu również wiatrak własność T. Lewandowskiego.

Obecny kościół powstał w latach 1919-1920, został rozbudowany w 1953 roku. W nowym ołtarzu głównym znajduje się obraz cudu św. Walentego.

Do zabytków wsi należy też wspomniany wyżej dwór. Jest wybudowany na wysokim brzegu Wkry, jest "swego rodzaju dziwolągiem: murowany z cegły, otynkowany i boniowany na zachodu i północy, drewniany, konstrukcji zrębowej i oszalowany od wschodu i południa, wsparty na kamiennym murze oporowym." Dwór jest parterowy, podpiwniczony z mieszkalnym poddaszem. Wybudowano go na planie prostokąta z dwutraktowym układem pomieszczeń. We wnętrzu są piece kaflowe z ozdobnymi zwieńczeniami. Dach jest naczółkowy kryty blachą. Wokół jest kilka drzew, w pobliżu również oszalowany drewniany młyn.


Wirtualny spacer
emapa
SCDPJPII
KRUS2
Rozkład jazdy PKS
ePUAP